დენსი მორელოსის გამოფენა – Madre – Hamburger Bahnhof-ის მუზეუმში

ავტორი: ანი თენიეშვილი

არსებობს სივრცეები, სადაც ჰაერი ხდება ხელშესახები არა დახშული კედლებისგან, არამედ რაღაც ისეთი პირველყოფილისგან, რასაც სიტყვებით ვერ აღწერ.

ბერლინის Hamburger Bahnhof-ის თეთრ, თითქმის სტერილურ სიმშვიდეში შეაბიჯებ თუ არა, შენი ყოველდღიური ქალაქური რიტმი მოულოდნელად წყდება. აქ, სადაც კედლებიდან იოზეფ ბოისის რადიკალური იდეები დღემდე იღვრება, ჰაერში დარიჩინის, ნესტიანი მიწისა და მზისგან გამომშრალი თივის სურნელი ტრიალებს. ეს არ არის მუზეუმის ტიპური სურნელი, ეს რაღაც უფრო ძველია, უფრო ნაცნობი და მივიწყებული, თითქოს შენს სხეულში მიძინებულმა გენეტიკურმა მეხსიერებამ გაიღვიძა.

სწორედ ამ დარბაზებში ცხოვრობს იოზეფ ბოისის სული – გერმანელი ხელოვანისა, რომელმაც ხელოვნება მუზეუმის ჩარჩოებიდან გამოიყვანა და ის ცოცხალ, სოციალურ ენერგიად აქცია. ბოისი არ იყო უბრალოდ შემოქმედი, ის ერთგვარი თანამედროვე შამანი იყო, რომლისთვისაც ხელოვნება სამკურნალო ძალას ფლობდა. მისი შემოქმედებითი გზა ერთი მისტიკური ისტორიით იწყება, რომელსაც თავად ბოისი მთელი ცხოვრება დაჟინებით ჰყვებოდა: მეორე მსოფლიო ომის დროს, როცა მისი თვითმფრინავი ყირიმის თოვლიან ველზე ჩამოვარდა, სიკვდილს გადარჩენილი პილოტი ადგილობრივმა თათრებმა იპოვეს. ლეგენდის თანახმად, მათ ის თექაში გაახვიეს და ცხოველური ცხიმით დაამუშავეს, რათა გაყინული სხეულისთვის სითბო და სიცოცხლე დაებრუნებინათ. მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიკოსები დღემდე დავობენ ამ ამბის ნამდვილობაზე, ბოისისთვის ფაქტებს მნიშვნელობა არ ჰქონდა. მისთვის ეს იყო “ხელახლა დაბადების” აქტი, რის გამოც თექა და ცხიმი მისი ხელწერის მთავარ სიმბოლოებად იქცა – მასალებად, რომლებიც სითბოსა და ენერგიას ინახავს.

ხელოვნებაში ასეთი ტრანსფორმაციის ბევრი შემთხვევა არსებობს. მაგალითად, ერნესტ ჰემინგუეი, რომელმაც პირველი მსოფლიო ომის სისასტიკე საკუთარ თავზე გამოცადა, მოგვიანებით დაწერა “მშვიდობით იარაღო!” და იქცა ერთ-ერთ ყველაზე დიდ ანტიმილიტარისტად. ბოისის შემთხვევაშიც მსგავს რამესთან გვაქვს საქმე, ომის ტრავმა და მილიტარიზმის ნანგრევები მან სიცოცხლის აღდგენის რიტუალად აქცია. საგამოფენო დარბაზში იატაკზე ყრია ბოისის ბაზალტის გიგანტური ბლოკები – „მეოცე საუკუნის დასასრული“, რომელიც გაფუჭებულ, მწყობრიდან გამოსულ ქვემეხებს წარმოადგენს.

ბოისს არ აინტერესებდა ესთეტიკა, რომელიც მხოლოდ თვალს ახარებს, მას აინტერესებდა „სოციალური ქანდაკება“ – იდეა, რომ საზოგადოება თავად არის ერთი დიდი ხელოვნების ნიმუში, რომელსაც ჩვენი ფიქრებითა და ქმედებებით ყოველდღიურად ვაყალიბებთ. მისი ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი პროექტი – „7000 მუხა“, რომელიც 1982 წელს ქალაქ კასელში დაიწყო, სწორედ ამის დასტურია. მან ქალაქის ცენტრში შვიდი ათასი ბაზალტის ქვა დაყარა და განაცხადა: ყოველი ქვა გაქრება მხოლოდ მაშინ, როცა მის ნაცვლად ერთი მუხა დაირგვება. ეს არ იყო ტრადიციული გამწვანების აქცია, ეს იყო დაპირება, რომ ხელოვნება დროში უნდა იზრდებოდეს, სუნთქავდეს და მომავალ თაობებს ჩრდილს აძლევდეს. ბოისის ფილოსოფია გვეუბნება, რომ საკუთარ ყოველდღიურობას სხვა თვალით შევხედოთ, დავინახოთ ხელოვნება არა ნახატში, არამედ იმაში, თუ როგორ ვზრუნავთ სამყაროზე, როგორ ვურთიერთობთ და როგორ ვუხსნით გულს ბუნებას.

ბოისის ამ მემკვიდრეობის კვალდაკვალ, კოლუმბიელი ხელოვანი დელსი მორელოსი შთამბეჭდავ დიალოგს იწყებს. მისი გამოფენა, სახელწოდებით „Madre“ (დედა), სწორედ ბოისისეული სითბოსა და ორგანული კავშირით ნასაზრდოები ნამუშევარია. მორელოსი, რომელიც კოლუმბიის ნაყოფიერი, თუმცა ხშირად კონფლიქტებით დაღლილი მიწის წიაღიდან მოდის, მთელ თავის შემოქმედებას იმ კავშირს უძღვნის, რომელიც ადამიანსა და ნიადაგს შორის არსებობს. მის სხვა ცნობილ ნამუშევრებშიც, როგორიცაა „Earthly Paradise“, ის მნახველს აიძულებს ფიზიკურად შეეხოს სამყაროს საწყისს. 

მორელოსისთვის მიწა არ არის უბრალოდ მყარი ზედაპირი, ეს არის კოლექტიური მეხსიერება, წინაპრების სუნთქვა და ყოფიერების საწყისი, უნივერსალური დედა, რომელიც ყველაფერს კვებავს და, საბოლოოდ, ყველაფერს უკან იბრუნებს. მისი შემოქმედება გვასწავლის, რომ მიწა არა საკუთრება, არამედ ჩვენი ნაწილია, ჩვენ კი მისი.

ნამუშევარი წარმოადგენს გიგანტურ, თითქმის ოთხმეტრიან მიწის ტერასებს, რომელიც მთელი დარბაზზეა გადაჭიმული. მისი ბუნებრივი სხეული კი ქმნის თიხის, ჩალის, დარიჩინისა და სანელებლების საოცარ სურნელს. მონუმენტი გვახსენებს ჩვენს ნამდვილ წონას ამ სამყაროში – არა, როგორც ბატონობის, არამედ როგორც ნაწილისას. ამ მიწისფერ კედლებთან დგომისას, სადაც სუნთქვაც კი სხვანაირად ჟღერს, ჩნდება ყველაზე ღრმა და პირველადი ადამიანური აზრები. ჩვენ მივეჩვიეთ ფიქრს, რომ სამყარო ჩვენი გადასარჩენია, ჩვენი მოსავლელი და დასაცავია, თუმცა, როცა მორელოსის “დედის” წიაღში აღმოჩნდები, ხვდები, რომ სინამდვილეში ყველაფერი პირიქითაა. მიწა თავისი მდუმარე სიმშვიდითა და დაუსრულებელი მოთმინებით გველოდება, სანამ ჩვენს ამბიციებს გვერდზე გადავდებთ და დავინახავთ: შეიძლება თუ არა, რომ სამყარო, რომლის გადარჩენასაც ვცდილობთ, სინამდვილეში თავად იყოს ჩვენი გადამრჩენელი?