AFTER-DARK – სახელოსნო, რომელიც დაბნელებისას გალერეად გადაიქცევა

ავტორი: ნატალია  ვაწაძე

After Dark („რომ დაბნელდება“) არ არის ჩვეულებრივი გალერეა. ეს არის ფანჯარა – სიტყვასიტყვით და მეტაფორულად – სადაც პირადი სივრცე დროებით იხსნება საჯაროდ.

სახელწოდება After Dark, ერთი მხრივ, ბუნებრივად უკავშირდება გალერეის მუშაობის ფორმატს, თუმცა, მეორე მხრივ, უკვე აჩენს კითხვას: რას ნიშნავს „დაბნელების შემდეგ“ ყოფნა საქართველოში? ჩვენ ჯერ კიდევ პროცესში ვართ. შეზღუდვები უკვე დაწყებულია, მაგრამ ბოლომდე ჯერ არ ჩამოყალიბებულა.

საჯარო სივრცე ნელ-ნელა იკუმშება, კონტროლი ძლიერდება, თუმცა ჯერ კიდევ არსებობს ბზარები, ფანჯრები, პირადი ტერიტორიები, სადაც გამოხატვა შესაძლებელია. After Dark სწორედ ასეთ ზღვარზე გაჩნდა თბილისში – პირადულსა და ძალმომრეობით დაღდასმულ საჯაროს შორის, იმ დროს, როცა ჯერ კიდევ შეგვიძლია ვიკითხოთ: რა მოხდება შემდეგ? და რა სივრცეები დაგვრჩება, თუ ეს პროცესი გაგრძელდება?

ეს ინტერვიუ არ არის მხოლოდ გალერეაზე. ეს არის საუბარი მომავალზე, თვითკონტროლზე, თვითცენზურაზე და იმ შესაძლებლობებზე, რომლებიც ჯერ კიდევ არსებობს,  მაგრამ შესაძლოა დროებით.

ინტერვიუს ჩაწერამდე თამარ ბოჭორიშვილს – არტისტს, ახლა უკვე კურატორსა და გალერისტს – ერთი, დღევანდელი კონტექსტისთვის არსებითი კითხვა დავუსვი: უნდოდა თუ არა საერთოდ ამ ინტერვიუს ჩაწერა იმ პოლიტიკურ რეალობაში, რომელშიც დღეს საქართველო და მისი მოქალაქეები ვიმყოფებით, იქნებ სიტყვას მართლაც ოქრო სჯობდეს – დუმილი?

ნატალია ვაწაძე: იმ პოლიტიკურ და სოციალურ კონტექსტში, რომელშიც დღეს ვიმყოფებით, როგორ ხედავთ After Dark-ის არსებობას – შეიძლება თუ არა ეს სივრცე აღვიქვათ – როგორც პოლიტიკური?

თამარ ბოჭორიშვილი: მე ვილაპარაკებ ჩემი პერსპექტივიდან. რასაკვირველია, რაღაც კავშირები არსებობს, თუმცა ჩემთვის ეს გალერეა წმინდა პოლიტიკური კონტექსტი არ არის.
მაგრამ მე ვთვლი, რომ რასაც ვაკეთებ, არის პოლიტიკური – იმ გაგებით, რომ, თუ ვეხები საზოგადოებრივ თემებს, სოციალურ საკითხებს და ეს პოლიტიკად ითვლება, მაშინ გამოდის, რომ ეს გალერეაც შეიძლება განიხილებოდეს – როგორც პოლიტიკური.

ამასთან, გალერეა მასპინძლობს სხვადასხვა ხელოვანთა გამოფენებს, მათ შორის ისეთ ნამუშევრებსაც, რომლებიც მკვეთრად პოლიტიკური ხასიათისაა. მომდევნო გამოფენა დავიდ გრიგორიანის ნამუშევრებს ეძღვნება – ეთნიკურად სომეხ ხელოვანს, რომელიც საქართველოში დაიბადა და უკრაინაში ცხოვრობდა. მისი შემოქმედების ერთ-ერთი მთავარი თემა საზღვრებია, ხოლო გამოფენაზე წარმოდგენილი ნამუშევარი პოლიტიკური. ამ თვალსაზრისით, გალერეაში წარმოდგენილი ცალკეული გამოფენა ან ნამუშევარი შესაძლოა მკაფიოდ პოლიტიკური იყოს.

ნატალია ვაწაძე: სახელწოდება After Dark თითქოს ბუნებრივად ეხმიანება გალერეის ღამით მუშაობას, თუმცა შეიძლება მიუთითებდეს უფრო ფართო სიბნელეზე – ქვეყნის სოციალურ და პოლიტიკურ მდგომარეობაზე. როგორ გრძნობ ამას?

თამარ ბოჭორიშვილი: სახელი ნამდვილად უკავშირდება იმ ფორმატს, რომელშიც გალერეა მუშაობს. დღისით ამ სივრცეს სახელოსნოდ ვიყენებ –  ბუნებრივია, განათება მჭირდება.
ღამით ინთება შუქი და სწორედ მაშინ იწყებს გალერეა მუშაობას.

რაც შეეხება სიბნელეს, რომელშიც მგონია, რომ უკვე ვართ – მე ჯერჯერობით ხმამაღლა ვამბობ იმას, რასაც ვფიქრობ. ჯერ არ მეშინია  და მინდა, რომ არც მომავალში მეშინოდეს.

ნატალია ვაწაძე: და რა იქნება სიბნელის შემდეგ?

თამარ ბოჭორიშვილი: ეს ჩვენზეა დამოკიდებული – იმ ხალხზე, ვინც იბრძვის იმისთვის, რომ სიბნელის შემდეგ ისევ მოვიდეს განთიადი.

ნატალია ვაწაძე: რა მნიშვნელობა აქვს პირადი სივრცის გახსნას საზოგადოებისთვის იმ ქვეყანაში, სადაც საჯარო გამოხატვა იზღუდება?

თამარ ბოჭორიშვილი: ამ ფანჯარას პირად და საზოგადოებრივ სივრცეებს შორის გარდამავალ, ბუფერულ ზონად აღვიქვამ. ნამუშევარი, რომელიც გამოიფინება, პირდაპირ კონტაქტში შედის მნახველთან – არა ჩემთან. მე ფარდის უკან ვარ, უჩინარი.

ეს შემთხვევითი შეხვედრების სივრცეა: თუ გამვლელები შეჩერდებიან, მათ შესაძლებლობას აძლევს დაფიქრდნენ და აღმოაჩინონ რაღაც ახალი. ბევრი მათგანი არასდროს შედის გალერეებში, მაგრამ აქ მაინც რაღაცის დანახვა უწევთ. შეიძლება მოეწონოთ, შეიძლება – არა; დაეთანხმონ ან შეეწინააღმდეგონ.  

ამ თვალსაზრისით, სივრცე შესაძლოა იყოს როგორც პროვოკაციული, ასევე გამაღიზიანებელი. მაგალითად, გვქონდა ქვიარ თემატიკის გამოფენა. ვიცი, რომ ეს ვიღაცებისთვის მიუღებელიც იყო, მაგრამ მაინც უწევდათ მის პირისპირ აღმოჩენა.

ნატალია ვაწაძე: ამ ყველაფრის ფონზე – როცა საუბარია სივრცეებზე, პასუხისმგებლობაზე და არჩევანზე –  შენს როლსაც ხომ არ ეცვლება რაკურსი? ერთი მხრივ, ხარ ხელოვანი, მეორე მხრივ კი – კურატორი.

თამარ ბოჭორიშვილი: მე ამ გალერეას უფრო როგორც ნამუშევარს ისე ვუყურებ. არა როგორც კურატორი. ვეხმარები ხელოვანებს, მაგრამ ვაძლევ სრულ თავისუფლებას. ნამუშევრებს მე არ ვარჩევ. ჩემი წვლილი მინიმალურია. ყველას შეუძლია მომმართოს. ყველა ვერ გამოიფინება, მაგრამ თუ ხელოვანი გამოფენაში მონაწილეობს, ნამუშევარს თავად ირჩევს.

ნატალია ვაწაძე: After Dark არაკომერციული გალერეაა?

თამარ ბოჭორიშვილი: კი, არაკომერციული პროექტია. თავიდან ჩემი ნამუშევრები გამოვფინე, თუმცა მალევე მივხვდი, რომ მხოლოდ ჩემი ნამუშევრების ჩვენება მოსაწყენი იქნებოდა. ამიტომ მეგობრები დავპატიჟე – ისინი, ვინც გალერეებთან არ თანამშრომლობენ.
შემდეგ აღმოვაჩინე, რომ ძალიან ბევრი კარგი ხელოვანია, რომელიც არსად გამოიფინება, და ეს მათთვის შესაძლებლობა, ერთგვარი პლატფორმა გახდა.

ნატალია ვაწაძე: After Dark თავისი ფორმით დგას პირადულისა და საჯაროს ზღვარზე. რამდენად მყიფეა ეს ზღვარი დღეს და რამდენად შესაძლებელია მისი შენარჩუნება მომავალში? 

თუ პოლიტიკური კონტექსტისგან დაცლილი იქნება თეატრი და ხელოვნება,  მაშინ რა ხელოვნებაზე ვსაუბრობთ?  არსებობს ხელოვნება სოციალური და პოლიტიკური კონტექსტების გარეშე? ძალიან ბევრი სივრცე დავკარგეთ და დავტოვეთ. თუმცა ჯერ კიდევ გვაქვს ადგილები, სადაც შეგვიძლია ვნახოთ ხელოვნება იმ გაგებით, როგორც ჩვენ გვესმის.

თამარ ბოჭორიშვილი: ყოველთვის არის ხალხი, ვინც დატოვებულ სივრცეებში რჩება – კომფორტულად გრძნობს თავს, თანამშრომლობს, ამართლებს, “თავის საქმეს აკეთებს”.
ეს მხოლოდ ჩვენს სფეროს არ ეხება – იგივე ხდება მწერალთა სახლში, კინოსა თეატრის მოღვაწეებს შორის. არ ვიცი, რატომ არ მოხერხდა გაერთიანება, მიუხედავად ჩვენი ისტორიული გამოცდილებისა. თითქოს ბუნებრივად უნდა შევკრებილიყავით. ალბათ რაღაცებს ვეგუებით. ალბათ პროპაგანდა კარგად მუშაობს აბსურდულ შიშებზე.

ნატალია ვაწაძე: თუ იქნება ნამუშევარი, რომელიც ფორმით ძალიან პროვოკაციულია და ხვდები, რომ შეიძლება არასასურველი რეაქცია გამოიწვიოს, რას იზამ?

თამარ ბოჭორიშვილი: გამომიფენია პოლიტიკური ნამუშევრები, მაგრამ უფრო მეტაფორული, არაპირდაპირი, შენიღბული ფორმით. ასე პირდაპირ პროვოკაციული – არა.

რეაქციებზე მიფიქრია, მაგრამ ამ ნიშნით უარი არავისთვის მითქვამს. კურბეს L’Origine du monde („სამყაროს წარმოშობა“) რომ გამოვფინო, ნამდვილად ვიცი, რომ შეიძლება რაღაც მოხდეს. ჩვენი საზოგადოებისთვის ეს ნამუშევარი პროვოკაციულია – შეიძლება ვიღაცამ რაღაც შეასხას, დააზიანოს. ნამუშევრის დაზიანებამ შეიძლება დამამუხრუჭოს, დამაფიქროს. არა შიშმა. სხვის ნამუშევარზე ასეთ პასუხისმგებლობას ვერ ავიღებ.

რაც შეეხება თვითცენზურას,  გალერეაში არა, მაგრამ ცხოვრებაში კი მქონია. როცა გავჩერებულვარ და მიფიქრია, რომ პოლემიკაში შესვლას აზრი არ აქვს – გარდა აგრესიისა, შედეგი არ მოაქვს. ჩემი სივრცე ძალიან ინკლუზიურია – ყველაფრისთვის გახსნილი, მათ შორის პოლიტიკისთვისაც.

ნატალია ვაწაძე: არ გეშინია, რომ პოლიტიკაზე მოსაუბრე ხელოვნება ყურადღების ცენტრში დაგაყენებს? რომ ვინმემ აქ, გალერეის წინ პროტესტი მოგიწყოს?

თამარ ბოჭორიშვილი: არა, პირიქით. პროტესტი კარგია. შემოვიპატიჟებ, დავილაპარაკებთ.

_______________________________________

ინტერვიუს შემდეგ თამარას გამოგზავნილ გალერეის ფოტოებს ვათვალიერებდი, ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი დეტალი აღმოვაჩინე. ფანჯარას რკინის გისოსები ჰქონდა. დასრულებულ ინტერვიუში კი გაჩნდა კიდევ ერთი კითხვა: რატომ? რატომ აღვიქვი ეს გისოსები ფოტოზე და რატომ ვერ ვამჩნევდი მათ გალერეასთან უშუალო, ცოცხალი შეხებისას?

თამარ ბოჭორიშვილი:

გისოსები ფანჯარაზე თბილისური არქიტექტურის ნაცნობი ელემენტია. ამ ფანჯრებს ყოველთვის ჰქონდა გისოსები და მეც ასე დავტოვე. გისოსი ერთდროულად არის დამცავი ბარიერი და იზოლაციის საშუალება გარე და შიდა სივრცეებს შორის. ჩვენი საუბრის კონტექსტში ის შეიძლება წავიკითხოთ როგორც დატუსაღებული აზრი, რადგან ხელოვნება იდეისა და აზრის გავრცელებაა, ხოლო დღეს თავისუფალი აზრის გავრცელებას ყველაზე მეტად ებრძვიან.