ანიეს ვარდა: ფრანგული „ახალი ტალღის“ მეამბოხე სული
ავტორი: ანი თენიეშვილი
კინოს ისტორიაში იშვიათად მოიძებნება შემოქმედი, რომლის კამერაც ერთდროულად ასეთი ემპათიური, რადიკალური და ვიზუალურად პოეტურია, როგორიც ანიეს ვარდასი. ფრანგული „ახალი ტალღის“ წინამორბედმა და მისმა ერთადერთმა რეჟისორმა ქალმა ობიექტივიდან დანახული სამყარო ფემინისტური და ჰუმანისტური კინოენის მანიფესტად აქცია. მანამ, სანამ კინემატოგრაფიულ რევოლუციას ჟან–ლიუკ გოდარი და ფრანსუა ტრიუფო მიისაკუთრებდნენ, ვარდამ თავისი სადებიუტო ფილმით („ლა პუენტ კურტი“) უკვე დაამსხვრია ტრადიციული თხრობის ჩარჩოები და დოკუმენტურისა და ფიქციის მყიფე საზღვრებზე დაიწყო სიარული.
მისი ფენომენის გასააზრებლად აუცილებელია იმ კულტურულ–ისტორიული ფონის დანახვა, რომელშიც ეს უნიკალური ხედვა ჩამოყალიბდა. 1950-იანი წლების ბოლო და 60-იანი წლების დასაწყისი მსოფლიოსთვის და კონკრეტულად პარიზისთვის ეგზისტენციალური ძიებების, ახალი იდეებისა და ძველი წესრიგის რღვევის პერიოდი იყო. სანამ Cahiers du Cinéma–ს გარშემო გაერთიანებული მომავალი რეჟისორები კინოს თეორიებზე კამათობდნენ, მდინარე სენის მეორე მხარეს – „მარცხენა სანაპიროზე“ (Rive Gauche) ყალიბდებოდა ინტელექტუალთა ბოჰემური, რადიკალური ჯგუფი. ვარდა სწორედ ამ მოძრაობის გული იყო ალენ რენესთან, კრის მარკერთან და მარგარიტ დიურასთან ერთად. ეს იყო ეპოქა, როდესაც პარიზის ქუჩები ითხოვდა ახალ ენას, ქალაქის ურბანული წყობა იცვლებოდა. ამ ფონზე, ვარდამ კამერა აიღო და ქუჩებში გავიდა, რათა ეპოქის პულსი უშუალოდ, სტუდიური დეკორაციების გარეშე დაეჭირა.
ვარდა კინოში ქუჩის ფოტოგრაფიიდან მივიდა, რაც მის სარეჟისორო სტილში ბოლომდე შენარჩუნდა. მისი მზერა ყოველთვის იყო დამკვირვებლის, ფლანერის (Flâneur) მზერა, რომელიც ურბანულ სივრცეებსა და დეტალებში ადამიანურ ისტორიებს კითხულობს. მისი ხელოვნება ფოკუსირდებოდა ქალის იდენტობის ძიების რთულ პროცესებზე, მარგინალიზებულ ადამიანებსა და ყოველდღიურობის პოეზიაზე. კადრი აგებული იყო არა მხოლოდ ესთეტიკური სრულყოფილებისთვის, არამედ იმ უჩინარი სივრცეების გამოსავლენად, რომლებსაც საზოგადოება ხშირად ვერ ამჩნევს. მან შექმნა ახალი ვიზუალური ენა, სადაც ფოტოგრაფიის სტატიკურობა და კინოს დინამიკა ერთმანეთს ერწყმოდა.
ანიესის პირადი ცხოვრება არანაკლებ კინემატოგრაფიული იყო. ის დაქორწინებული იყო ცნობილ ფრანგ რეჟისორზე – ჟაკ დემიზე, და მიუხედავად იმისა, რომ მათი სტილი რადიკალურად განსხვავდებოდა – დემი მუსიკალური ზღაპრების ოსტატი იყო, ვარდა კი სოციალურ რეალიზმს იკვლევდა – ისინი ფრანგული კინოს ყველაზე გავლენიან წყვილად იქცნენ. თუმცა, ვარდას რადიკალიზმი არასდროს შემოიფარგლებოდა მხოლოდ კინოეკრანით ან ოჯახური იდილიით; ის მის ყოველდღიურობაში, პირად სივრცესა და ფიზიკურ არჩევანშიც იკითხებოდა. მისი ცნობილი ორფეროვანი, „ჯამისებრი“ (Bowl cut) ვარცხნილობა არა უბრალოდ ესთეტიკური კაპრიზი, არამედ ერთგვარი პერსონალური მანიფესტი იყო, უარი ქალის სილამაზის ტრადიციულ, საზოგადოებისგან მოთხოვნილ სტანდარტებზე და სრულიად ავთენტური ვიზუალური იდენტობის შექმნა. ეს შინაგანი მეამბოხე ბუნება და ფემინისტური სულისკვეთება კიდევ უფრო მწვავედ გამოვლინდა 1971 წელს, როდესაც საფრანგეთში აბორტი მკაცრად ისჯებოდა კანონით. ვარდამ, სიმონ დე ბოვუართან და სხვა გამოჩენილ ქალებთან ერთად, უკან არ დაიხია და ხელი მოაწერა ისტორიულ „343-ის მანიფესტს“, რითაც საჯაროდ აღიარა არალეგალური აბორტის გაკეთება. სახელმწიფოსთან ამ ღია კონფრონტაციით მან საკუთარი თავი დაპატიმრების საფრთხის წინაშე დააყენა, თუმცა სწორედ ამ უშიშარმა ნაბიჯმა შეუწყო ხელი ქვეყანაში კანონის შეცვლას. მისი ეს უკომპრომისო ემპათია და სოციალური უსამართლობისადმი მგრძნობელობა გეოგრაფიულ საზღვრებსაც არ ცნობდა: 1968 წელს, აშშ–ში მოგზაურობისას, ფრანგი რეჟისორი ქალი შეიარაღებული აქტივისტების ეპიცენტრში აღმოჩნდა. იგი პირდაპირ ოკლენდში ჩავიდა, რათა „შავი პანთერების“ რადიკალური მოძრაობის საპროტესტო აქციები დოკუმენტურად აესახა. ვარდასთვის კამერა არა მხოლოდ დაკვირვების ინსტრუმენტი, არამედ ბრძოლის იარაღი იყო, თავად კი – ხელოვანი, რომელიც არასდროს გაურბოდა ეპოქის ყველაზე ცხელ და საშიშ წერტილებს.
ანიეს ვარდას მემკვიდრეობა დღესაც ცოცხალი, ინტელექტუალური და ვიზუალურად მდიდარი სახელმძღვანელოა. მისი ცხოვრება არის მაგალითი იმისა, თუ როგორ შეიძლება ხელოვანმა შეინარჩუნოს რადიკალური დამოუკიდებლობა, დაუპირისპირდეს სისტემას და პატრიარქალურ ნორმებს ისე, რომ არასოდეს დაკარგოს ემპათია და სამყაროს შეცნობის დაუოკებელი წყურვილი.