ფრენკ ლოიდ რაიტი და „ყუთის დამსხვრევა

ავტორი: ანი თენიეშვილი

“არ ვისურვებდი იმდენად ჩვენი ცხოვრების წესის შეცვლას, რამდენადაც იმ გარემოსი, რომელშიც ვცხოვრობთ და იმისა, თუ როგორ ვცხოვრობთ მასში,“ – ეს სიტყვები ფრენკ ლოიდ რაიტს ეკუთვნის, ადამიანს, რომლის გარეშეც თანამედროვე ურბანული და საცხოვრებელი სივრცეები სრულიად სხვანაირი იქნებოდა. დღეს, როდესაც ახალ ბინაში შევდივართ და ვხედავთ ღია, ნათელ სივრცეს, სადაც მისაღები ოთახი, სასადილო და სამზარეულო ერთმანეთში თავისუფლად, ყოველგვარი მძიმე კედლების გარეშე გადაედინება, იშვიათად ვფიქრობთ იმაზე, რომ ეს ესთეტიკა საუკუნის წინ ერთი არქიტექტორის რევოლუციური ხედვის შედეგად დაიბადა. რაიტამდე, განსაკუთრებით ვიქტორიანულ ეპოქაში, სახლები მკაცრად იზოლირებულ, ოთხკუთხა ოთახებად იყოფოდა. რაიტმა შემოიტანა კონცეფცია, რომელსაც „ყუთის დამსხვრევა“ ეწოდა. მან გაანადგურა კედლები, შემოუშვა სინათლე და შექმნა სივრცეები, რამაც არა მხოლოდ არქიტექტურული ფორმები შეცვალა, არამედ რადიკალურად გარდაქმნა ადამიანების სოციალური დინამიკა სახლის შიგნით, ოჯახის წევრები იზოლირებული ოთახებიდან ერთ, საერთო სივრცეში გამოიყვანა.

მისი ხედვა არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ შიდა გეგმარებით; რაიტმა საფუძველი ჩაუყარა „ორგანულ არქიტექტურას“. მისთვის წარმოუდგენელი იყო, რომ შენობა უბრალოდ, უხეშად დადგმულიყო ლანდშაფტზე. რაიტის ფილოსოფიით, არქიტექტურამ არ უნდა შეავსოს „ცარიელი გეოგრაფია“ უსიცოცხლო ბეტონით; პირიქით, შენობა თავად უნდა ამოიზარდოს მიწიდან და ბუნებრივი გარემოს ჰარმონიულ გაგრძელებად იქცეს. ამ იდეის აპოგეა და მსოფლიო არქიტექტურის შედევრია Fallingwater (სახლი ჩანჩქერზე), რომელიც პენსილვანიის ტყეში, პირდაპირ კლდესა და ჩქერალებზეა აშენებული. იქ წყლის ხმა, ბუნებრივი სინათლე და ქვის ფაქტურა არა ექსტერიერი, არამედ სახლის განუყოფელი ნაწილია. რაიტი მიიჩნევდა, რომ ექსტერიერი და ინტერიერი ერთიანი, განუყოფელი ორგანიზმია (Gesamtkunstwerk – ტოტალური ხელოვნების ნიმუში). ამ რადიკალური პერფექციონიზმის გამო, ის თავადვე ქმნიდა შენობის ყველა დეტალს: ავეჯს, ვიტრაჟებს, განათების სისტემებსა და ხალიჩებსაც კი. მას სურდა სრული კონტროლი ჰქონოდა ვიზუალურ იდენტობაზე. დადიოდა ლეგენდები, რომ რაიტი თავის კლიენტებს სახლში ავეჯის გადაადგილებასაც კი უკრძალავდა, რადგან მიიჩნევდა, რომ ერთი სკამის სხვა კუთხეში დადგმაც კი მის იდეალურ „კომპოზიციას“ დაარღვევდა.

ეს უკომპრომისო და ხშირად ეგოცენტრული ხასიათი სრულიად თანხვედრაში იყო მის ქარიშხლიან ცხოვრებასთან. ვისკონსინში გაზრდილმა რაიტმა პროფესიული პირველი ნაბიჯები ჩიკაგოში, ლუის სალივანის – თავისი „საყვარელი ოსტატის“ –  სტუდიაში გადადგა. თუმცა, მისი დამოუკიდებელი კარიერა და პირადი ცხოვრება სავსე იყო დრამატული გარდატეხებით. 1909 წელს, პროფესიული და პირადი კრიზისის ფონზე, მან მიატოვა ოჯახი და კლიენტთან ერთად ევროპაში გაემგზავრა. მოგვიანებით ვისკონსინში მათთვის ახალი სახლი – , „ტალიესინი“ ააშენა. სწორედ აქ დატრიალდა ამერიკის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე შემზარავი ტრაგედია: 1914 წელს, როცა რაიტი ქალაქგარეთ იყო, სახლის მომსახურე პერსონალმა ტალიესინს ცეცხლი წაუკიდა და 7 ადამიანი, მათ შორის რაიტის საყვარელი ქალი და მისი შვილები, სასტიკად მოკლა. მიუხედავად ამ ტრავმისა, რაიტმა დამწვარი სახლი ხელახლა, მეხსიერებისა და გადარჩენის სიმბოლოდ ააშენა. ამ პერიოდში მისი შემოქმედების უდიდეს ინსპირაციად იქცა იაპონია და უკი-იო-ეს (Ukiyo-e) გრავიურები, რომელთა დახვეწილმა მინიმალიზმმა და სივრცის აღქმამ წარუშლელი კვალი დატოვა მის ესთეტიკაზე (1923 წელს მან ტოკიოში „იმპერიალ ოტელიც“ კი დააპროექტა).

პირადი ტრაგედიებისა და ფინანსური კრიზისების მიუხედავად, რაიტი არასდროს გაჩერებულა და მისი მასშტაბი მხოლოდ იზრდებოდა. 1930-იან წლებში მან დაიწყო ფიქრი ურბანულ უტოპიაზე. გადატვირთული, მჭიდრო ქალაქების საპირწონედ, სადაც ადამიანი ინდუსტრიულ მანქანად იქცეოდა, რაიტმა შექმნა Broadacre City-ის მოდელი – დეცენტრალიზებული, ბუნებასთან შერწყმული საცხოვრებელი სივრცე, სადაც ახალი ტექნოლოგიები ადამიანებს საშუალებას მისცემდა, ეცხოვრათ ჰორიზონტალურად გაშლილ, თავისუფალ გარემოში. მისი კარიერის გვირგვინი და მოძრაობის არქიტექტურული ინტერპრეტაცია კი ნიუ-იორკში მდებარე სოლომონ გუგენჰაიმის მუზეუმია. მან უარყო მუზეუმის ტრადიციული, ოთახებიანი წყობა და შექმნა ერთი უწყვეტი, სპირალური პანდუსი, რომელიც ხელოვნების აღქმის სრულიად ახალ გამოცდილებას სთავაზობს მნახველს.

რაიტის შემოქმედება მხოლოდ მის ესკიზებსა და შენობებში არ ჩარჩენილა. მან „ტალიესინის საძმოში“ აღზარდა არქიტექტორთა თაობა (მათ შორის ისეთი ლეგენდები, როგორებიც ჯონ ლოტნერი და ი. ფეი ჯონსი არიან), მან ორგანული ფილოსოფია მსოფლიოს მოსდო და თანამედროვე არქიტექტურის საერთაშორისო ენა სამუდამოდ შეცვალა.

დღეს ფრენკ ლოიდ რაიტის მემკვიდრეობა მთელ მსოფლიოშია. ის ცოცხლობს ყველგან, სადაც დანგრეული „ყუთების” მიღმა სინათლე შემოდის და ბუნება ჩვენი სახლის განუყოფელ ნაწილად იქცევა. მან მართლაც შეძლო ის, რაც თავიდანვე სურდა: შეეცვალა არა მხოლოდ ის, თუ სად ვცხოვრობთ, არამედ ისიც – თუ როგორ ვცხოვრობთ მასში.