სარა კეინის წყურვილი – ფემინისტური თეორიებიდან ბორხესის ოთხ სიუჟეტამდე

„სიმართლეს ვწერ და ეს მკლავს“

სარა კეინი, „წყურვილი“

XX საუკუნის ლიტერატურის ერთ-ერთ მთავარ  ფიგურას – ხორხე ლუის ბორხესს მიაჩნდა, რომ სამყაროში სულ ოთხი სიუჟეტია და ყველა ნაწარმოები რომელიმე მათგანს მიეკუთვნება. არგენტინელს ერთ ასეთ ამბად ალყაშემორტყმული, დაცემისთვის განწირული ქალაქის ისტორია მიაჩნია („ილიადა“), მეორე ამბავი სახლში დაბრუნების შესახებ გვიამბობს  („ოდისეა“), მესამე ისტორია ძიებაზეა („არგონავტები“), ხოლო მეოთხე ისტორია კი ღმერთის თვითმკვლელობაზე მოგვითხრობს. სარა კეინი მეოცე საუკუნის 90-იანი წლების ყველაზე პროვოკაციული დრამატურგია, მისი შემოქმედება სიყვარულის, ტანჯვისა და სასოწარკვეთის ბნელ შრეებზე გვიამბობს. სწორედ  ყოველივე ამის ნაწილია მინიმალისტური, სტილური თვალსაზრისით კონტექსტიდან ამოგლეჯილი პიესა „წყურვილი“. ეს არის ადამიანის მდგომარეობის შემზარავი ასახვა, რომელიც მოიცავს ფრაგმენტულ, საზღვარწაშლილ დიალოგებს, აღწერს ლტოლვის სირთულითა და ტრავმით გამოწვეულ შედეგებს და ამდენად ინარჩუნებს სიუჟეტურ მრავალშრიანობას, ეს ყოველივე კი გვაფიქრებინებს, რომ „წყურვილი“ ბორხესის ფორმულირებულ ოთხივე სიუჟეტს თავის თავში აერთიანებს. 

პიესის მიმოხილვა და ავტორი

1998 წელს, კეინის სიკვდილამდე ერთი წლით ადრე, “წყურვილი” ჩნდება მსოფლიოს ლიტერატურულ და თეატრალურ რუკაზე. ოთხი უსახელო პერსონაჟი A, B, C, M მონოლოგის ფორმით გადმოგვცემს მთავარ სათქმელს, ნაწარმოები ემოციურ განსაწმენდელს ასახავს. პერსონაჟთა შინაგანი ქაოსი, ტანჯვით დაღლილი ფსიქიკა და აბსტრაქტული კავშირი საკვანძო ცნებებია ნაწარმოებში. ფსევდონიმით გამოქვეყნებული პიესა „წყურვილი“ ოთხი ხმაა კონტექსტის გარეშე, სარა კეინმა განზოგადება აქცია ტროპული მეტყველების ნაწილად და კონტექსტის გარეშე მოსაუბრე პერსონაჟები ფრაგმენტაციის პრინციპით საერთო ნარატივამდე მიიყვანა. ამ ლიტერატურული გადაწყვეტით ავტორი ფორმალური სკოლის პათოსს იზიარებს და ნაწარმოების ფილოსოფიურ არსს განაზოგადებს. კერძოდ, პოსტსტრუქტურალისტებისგან განსხვავებით ფორმალური სკოლის სწავლებას მიაჩნდა, რომ მსჯელობა უნდა იყოს რაც შეიძლება ფართო. 

დევიდ გრეგი აღნიშნავს, რომ კეინი საზღვრებს ერთიანად შლის პერსონაჟებს შორის, „მწერლური სახეები ფიზიკურიდან ტექსტუალურ რეალიზაციაში გადადიან და პირიქით.“  ერთი შეხედვით, ავტორი მკითხველს მარტოს ტოვებს ნაწარმოებთან, მაგრამ ეს არ გვაძლევს საშუალებას, რომ როლანდ ბარტის მიდგომა ავტორის სიკვდილთან  დაკავშირებით აქ დადასტურებულ თეორიად მივიჩნიოთ. ზვიად გამსახურდია ესეის – „COR CORDIUM” ემიგრანტი პოეტის სიკვდილზე  საუბრით იწყებს. მკვლევარმა აკადემიურ სტილს მისტიკური თხრობა შეუხამა, როცა გვითხრა, რომ, ლეგენდის თანახმად, როცა წვავდნენ, ინგლისელ პოეტს მხოლოდ გული არ დაეწვა, რადგან „ჭეშმარიტად ინგლისს ეკუთვნოდა ის.“  

გამსახურდია უხსნის მკითხველს, რატომ დაიწყო პოეტზე საუბარი სიკვდილით და განმარტავს, რომ მწერლის შემოქმედების მთავარი არსი ხშირად მისი გარდაცვალების ნიუანსებშია. რა თქმა უნდა, ეს  სარა კეინის შემთხვევასაც ერგება. პიესა „წყურვილი“ საერთოდ სხვა ნაწარმოებია, თუ მისი დაწერიდან ავტორი ერთ წელიწადში თავს იკლავს, ხოლო საერთოდ სხვა, თუ ის ბედნიერად აგრძელებს ცხოვრებას მრავალი წლის განმავლობაში, ამდენად, გამსახურდიას დასკვნა იზიარებს უფრო ვაჟა-ფშაველასეულ „ნიჭიერ მწერალში“ განვითარებულ კონცეფციას, რომელიც მწერალს ავალდებულებს ჩართულობას იმ პრობლემატურ საკითხში, რომელიც მან ქვეყანას შეამჩნია და ნაწარმოებში გადაიტანა, შესაბამისად, ეს ხაზი უპირისპირდება ბარტს და გამორიცხავს ავტორის მარგინალიზებას ნაწარმოებიდან. 

სარა კეინის ბიოგრაფია ყველაზე მტკიცედაა გადაჯაჭვული „წყურვილთან“, – ნაწარმოების გამოქვეყნებიდან ერთ წელიწადში მწერალი თავს იკლავს, მითუმეტეს, თუ დავაკვირდებით პერსონაჟთა სურვილების კონკრეტულობას, რომელიც ეჭვგარეშედ მწერლის გამოცდილებიდან გადმოვიდა ფურცლებზე. კეინი პერსონაჟებს დეტალიზებულ განზოგადებას სთავაზობს და საკუთარ ცნობიერებას თითქოს ამ ოთხი ხმის ნაზავად აღწერს. 

პროზაული ტიპის ტექსტებში პოეტური ხმის დამკვიდრება, რეალურად, ძალიან დიდი გამოწვევაა. ზვიად გამსახურდია ესეიში „ტრადიციის გაგება ტ.ს ელიოტის შემოქმედებაში“ იმოწმებს ელიოტისვე სიტყვებს, რომ „თუ მწერალს არ გააჩნია ენა, რომლითაც იგი გადმოსცემს ემოციებს, ე.ი. მას არ გააჩნია არც ემოციები.“ შესაბამისად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ავტორი საკუთარ ქვეცნობიერს სწორედ ამ პასაჟით ათვალიერებს და ამიტომაც გამოდის თითოეული სიტყვა ძალიან ცხადი, ზუსტად ისეთი, როგორც ბუნებრივად ემოციური საკითხის განცდა. ეს შთაბეჭდილება კი განუსაზღვრელია და იმდენად მძლავრ ემოციაზეა დაფუძნებული, რომ ნაწარმოების შექმნის ძალასაც აძლევს ავტორს: „ადამიანური პიროვნების ყოვლისმომცველობა, მარადიულობა აღძრავს ენთუზიაზმს პოეზიისას“. 

თითქოს კეინი ეთანხმება ელიოტს და ნაწარმოების დასასრულს უფრო ხშირად იმეორებს პირველ სიტყვებს („შენ ჩემთვის მკვდარი ხარ“), ბოლოს კი ამბობს: „და ნუ დაგავიწყდებათ, რომ პოეზია თავისთავადი ენაა. არ დაგავიწყდეთ, რომ როცა განსხვავებულ სიტყვებს არსებობის უფლებას აძლევთ, დამოკიდებულებაც სხვანაირია საჭირო.“ სწორედ ქვეცნობიერის განუსაზღვრელობის გამო, პიესაც განუსაზღვრელ რეალობაში მიმდინარეობს. ამ აბსტრაქტულობას კი მხოლოდ მკაფიოდ გამოკვეთილი ცენტრი გააჩნია და ეს ცენტრი პერსონაჟთა ემოციურ-ფსიქოლოგიური მდგომარეობაა. 

პიესის დადგმას ედინბურგის ფესტივალზე დიდი აღიარება მოჰყვა. სტილის ცვლილებამ სარა კეინი დააახლოვა მის ინდივიდუალურ მწერლურ მანერას, რომელიც სხვა პიესებშიც იგრძნობოდა, მაგრამ ასე ცხადად არასდროს. ერთადერთი, რითაც მკვეთრად ავლენს კეინი სხვა პიესებთან კავშირს, ეს ახალი გზის ძებნის იდეაა, რომელიც პერსონაჟთა ინდივიდუალიზმის გაანალიზებისა და მათი ბორხესიანელ რუკაზე ადგილის პოვნის დროს, უფრო თვალნათელი ხდება. 

აღსანიშნავია, რომ პიესა გახლავთ პოლიტიკურ ქაოსში დაბადებული ნაბრძოლი ნაწერი. როდესაც სარა „წყურვილს“ აქვეყნებს, ამ დროს ახალი დანგრეულია საბჭოთა კავშირი, ცივი ომის ტალღები არსად არ წასულა და ევროპული პოლიტიკური ლანდშაფტი მუდმივ რყევებს განიცდის. 1990-იან წლებში მომხდარი მოვლენა იუგოსლავიის თავს, ბალკანეთის კრიზისი და მთელი რიგი ეთნიკური თუ სამოქალაქო კონფლიქტები დიპლომატიას ჩიხში შეიყვანს. შესაბამისად, ის სულის ოხვრა, რომელიც კეინის პერსონაჟებისგან მოდის, ამ პოლიტიკური რყევებითაცაა გამოწვეული და აღწერს დასუსტებული სამყაროს რეალურ ტრაგიზმს მინიმალისტური პიესის საშუალებით. 

ოთხი სტიქია – ოთხი ხმა

თურქი ნობელიანტი მწერლის, ორჰან ფამუქის, რომანი „მე წითელი მქვია“ ასეთი ფრაზით იწყება: „ახლა მე მკვდარი ვარ“. ასე იწყებს სარა კეინის ერთი ხმაც (C): „შენ ჩემთვის მკვდარი ხარ.“  თუ ფამუქთან ასეთ დასაწყისს პირველივე წინადადებიდან პოსტმოდერნისტული მახასიათებლების წარმოჩინება აქვს მიზნად დასახული, „წყურვილის“ ავტორმა მიზნად დამოკიდებულებების ჩვენება დაისახა. თურქი მწერალი ალაპარაკებს ძაღლს, გვამს, ოქროს მონეტას, მაგრამ ბრიტანელ ავტორს მოსაუბრებაად სიმბოლიზებული პერსონაჟები ჰყავს არჩეული, რომელთა ასოცირებაც, ვფიქრობ, ოთხ მთავარ სტიქიასთან შეგვიძლია. 

B, C და M, მიუხედავად საკუთარ სურვილებთან და ტკივილებთან ბრძოლისა, ტრავმებს სხვადასხვა გზებით წარმოაჩენენ. B წარსულ მოგონებებსა და აწმყო რეალობას შორისაა მოქცეული, ის მთელი სიცხადით აღიქვამს, თუ როგორ დაშორდა საკუთარ შეგრძნებებს. შეურაცხყოფა, ღალატი, განშორება, რაღაცის დაკარგვა B-სთან ერთიანდება და უგრძნობლობამდე მიდის: „ვერაფერს ვგრძნობ, ვერაფერს.“ პერსონაჟი იმდენს სვამს და ეწევა, როგორც თავად ამბობს, სანამ გული არ აერევა. ამ მხრივ ის ქვიშას შეგვიძლია შევადაროთ. ქვიშა განუყოფლობისა და სისუსტის განცდის დაბადებაა. კრეივის გმირი ინტენსივობის მსხვერპლი ხდება, იძირება ტკივილისა და სურვილის ტრაგიკულ მორევში და დროის დაუმორჩილებლობის, დაკარგვის გარდაუვალობის შესახებ გვაფიქრებს. კვლევის ძირითად თეზისს, ბორხესისეულ რუკას თუ დავუბრუნდებით,  მეორე მხრივ, მნიშვნელოვანია C-ზე დაკვირვებაც, რომელიც შეგუების სიმბოლოდ გვევლინება. ემოციური, ფოლკნერისეული იზოლაცია, პერკინს გილმანის „ყვითელ შპალერს“ მოგვაგონებს. მიუხედავად საკუთარ თავთან და სოციუმთან ბრძოლებისა, ქალი ქვეცნობიერად დანებდა ისტერიას და საბოლოობის განცდამ შეიპყრო. სტიქიურ რუკაზე კი ისინი  ცეცხლთან, როგორც ვნების დამანგრეველი ძალის სიმბოლოსთან, მოხვდებოდნენ. C გონებით ისწრაფვის კავშირისკენ, მაგრამ ხშირად ეს სწრაფვა ფიზიკური განადგურებით სრულდება. M სხვათა გავლენის პროდუქტია, ის გაუგებარ, ქაოსურ პერსპექტივას გვთავაზობს, ზოგჯერ აღიძრავს იმედისა და სიმსუბუქის განცდას, მაგრამ მაინც შეზღუდულია სხვა პერსონაჟთა ტკივილებით და, ამდენად, დაკვირვებისა და ფიქრის გამოვლინებაა. ჰაერი კი აზროვნებისა და კომუნიკაციის სფეროს წარმოადგენს. M არის ერთადერთი მცდელობა კომუნიკაციის აღდგენისა და ცდილობს სხვათა ტკივილების გაზიარებას, მაგრამ ვინაიდან A,B,C ინდივიდუალიზმის სისასტიკეში არიან მოქცეულნი, M ზოგჯერ ირიბ ბარიერადაც კი გვევლინება. 

თუ წყალს, როგორც განწმენდისა და ემოციური განთავისუფლების სიმბოლოდ აღვიქვამთ, მაშინ, ეჭვგარეშეა, მისი მისადაგება ყველაზე რელევანტური A-სთან იქნება. ის ყველაზე ხშირად იძირება საკუთარ ტკივილებსა და მოგონებებში, წყალი კი განწმენდის რიტუალის მონაწილედ გვევლინება. ეს განწმენდა კი A-ს მონოლოგში უნდა ვნახოთ. სიყვარულით სავსე მეტყველება, აღიარება, რომ სჭირდება ხელი ჩასჭიდოს ვინმეს, მაგრამ პარადოქსია, რომ ემოციური დაუცველობით შეპყრობილი ეს გმირი, ყველაზე სტაბილური და დამაჯერებელია პიესაში. მარტოობის სიმძიმე მისგან არ მოდის, მიუხედავად იმისა, რომ ძალიან დიდი დოზითაა მასში. ამის მიზეზად კი გაწმენდითი ხასიათის სასიყვარულო მონოლოგი გვევლინება. ის, თუ რატომაა A წყალთან ასოცირებული, კვლავ ზვიად გამსახურდიას წერილში ჩანს კარგად. თუ ჩვენ მიერ ნახსენები მონოლოგი სიყვარულის ნიჭის, როგორც განმწმენდის გამოვლინებაა, გამსახურდია ამას სულიწმიდას უწოდებს და ამყარებს თომა აქვინელისეული ფრაზით: „ის, რაც ღვთისგან გამოდის როგორც სიყვარული, შობილი ძე როდია, არამედ მობერილი სული (სულიწმიდა). “A უანგარო ბუნების ტრაგიკული განწყობის გამოხატულებაა, – მზად არის, აჩუქოს სხვას ფირფიტა, რომელსაც ის არასდროს მოუსმენს და შეეძლოს სიყვარულის ობიექტის მოფერება. 

ამდენად, სარა კეინის პიესა მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ მისი დაკავშირება სტიქიებიდან დაწყებული, დაავადებებით დამთავრებული, ყველაფერთან შეგვიძლია. ფემინისტური ლიტერატურის თეორიული სპექტრი მრავალ ისეთ ნააზრევსა და ნაშრომს გულისხმობს, რომელიც ბრწყინვალედ ესადაგება სარა კეინის ნაწარმოებს და, მეტიც, უფრო ცხადს ხდის მასში რეალიზებულ სოციალურ პრობლემათა ჯაჭვს.

თეორიული ასპექტები და ფემინისტური კონცეპტები

თეორიულ ასპექტებზე საუბრისას, ვფიქრობ, მნიშვნელოვანია მსჯელობა  ავტორი ქალის როლით დავიწყოთ. ფემინისტური ნარატოლოგიისთვის  ავტორი ქალის განმასხვავებელ ფაქტორებს  ავტორ მამაკაცთან დიდი მნიშვნელობა აქვს. მაგალითად, XIX საუკუნის კლასიკურ რომანებში  ავტორი კაცი მთავარი გმირს მოგზაურობის ინიციატივის ჩვენებით მის განვითარებაზე მიუთითებს, ხოლო  ავტორ ქალს სივრცული გადაადგილება მეორეხარისხოვან ცნებად მიაჩნია.  ავტორი ქალი, იმის გამო, რომ ხშირად მოქცეულია  მწერალი კაცის მიერ ორ უკიდურესობას შორის, მცირე ჟანრში წერას სჯერდება და მიდის სუზან გუბარისა და სანდრა გილბერტის კონცეფციამდე. მათი ნაშრომი „შეშლილი ქალი სხვენში“ ბრონტეს ცნობილ რომანს ეფუძნება და მეტაფორულად ადარებს როჩესტერის სხვენში გამოკეტილ მეუღლეს –  ავტორი ქალის ადგილს ლიტერატურულ ასპარეზზე.  ავტორი ქალი პატრიარქალურ სამყაროში ჰაროლდ ბლუმსაც ჰყავს განხილული ფსიქოანალიზური სტრუქტურის ჭრილში. მკვლევრის აზრით, განსხვავებით კაცისაგან, ქალს არ ჰყავს „გავლენიანი“ წინაპარი და, ამდენად, ქალის კრეატიულობის გამოვლენის შანსი იქ ვლინდება, სადაც ის ებრძვის მამაკაცურ სტერეოტიპებს. რადგან ქალს არ ჰყავს წინამორბედი, ის თვითშემოქმედია და მისი ნაწერი იზოლირებული. ეს მიდგომა ზუსტად ვლინდება სარა კეინის პიესაში. როგორც სტილური, ისე თემატური თვალსაზრისით, სრულიად ახლებური ტიპის ნაშრომი თვითშემოქმედის ცნებამდე მიდის, მითუმეტეს, თუ დავაკვირდებით, როგორ ებრძვიან კეინის პერსონაჟები სოციალიზაციისაგან წარმოშობილ სირთულეებს. კეინი ერთვება ოიდიპურ ბრძოლაში, კლავს ლიტერატურულ მამას და მისი განადგურებით ხდება ავტორი. ჩემი აზრით, არ გავაბუქებთ თუ ვიტყვით, რომ სარა კეინმა „მოკლა“ შექსპირული პიესის გავლენა, მკაფიო აზრებითა და ერთმანეთში აურეველი დიალოგებით და ნაწარმოები ქაოსურ, საზღვრებწაშლილ საუბრებს დააყრდნო. რომანში ანალოგიური აღრევა დიალოგის ელემენტებისა განსხვავებულად ვლინდება. მაგალითად, მარიო ვარგას ლიოსას „საუბარი კათედრალში“ არის წიგნი, რომელშიც კითხვებს პასუხები ძალიან გვიან მოსდევს. 

ფროიდი ამბობდა, ლიტერატურულ ფსიქოანალიზში ქალურობის ორ ტიპს გამოყოფს. ერთი მხრივ, ქალი, როგორც უძლური და ქალი, როგორც შთამნთქმელი, გამანადგურებელი ენერგია. სარა კეინის პიესაში ის, ვინც შეკავშირებას, ხსნას ეძებს და ემოციურ განცდებს არ ინადგურებს, შეგვიძლია, ბოროტების გამანადგურებელ ენერგიად აღვიქვათ, მაგრამ აქ არიან დანებებული პერსონაჟებიც, რომლებსაც უძლურობის ელფერი დაჰკრავთ. თუ გავაფართოებთ ფსიქოანალიზის კონტექსტს სარა კეინის ნაწარმოებთან მიმართებით, მაშინ შეგვიძლია ლუსი ირიგარეის დასკვნაც მოვიშველიოთ. მისი თქმით, ქალი ნაკლოვანი კაცია და მისი განვითარება მამაკაცზეა დამოკიდებული. „მე, მარგარიტა“, „წყურვილი“, გარკვეულწილად – „გზა შუქურასკენ“, „ყვითელი შპალერი“, ქეთი ნიჟარაძის „ავტოპორტრეტი“ თუ მარიამ გარიყულის რამდენიმე მოთხრობა, სწორედ მამაკაცისგან მიტოვებით გამოწვეულ ქალთა განუვითარებლობაზე მიუთითებს. სარა კეინისთვის ტრავმა არის ძალა, რომელიც აყალიბებს პერსონაჟთა იდენტობას, მაგრამ, ამავდროულად, წარმოშობს ბარიერს და აფერხებს განკურნების პროცესს. მაგალითად, ჟაკ დერიდამ ისტერია, როგორც ემოციური არასტაბილურობა, ფსიქიკურ ტრავმად გაიაზრა. ისტერიული ქალები მოგონებებით იტანჯებიან. პიესაში ენა და ფორმა ემოციურ სიღრმეს გვიჩვენებს, მისი სტრუქტურა ფრაგმენტულია და ასახავს ადამიანის გამოცდილებათა ფრაგმენტულ ბუნებას. პიესის გმირები ვერ ახერხებენ ერთმანეთთან დაკავშირებას, რადგან მათი ენა ვერ გადმოსცემს გრძნობებს თანმიმდევრულად. 

სარა კეინის პიესაში უთქმელი პატრიარქალური წესრიგია, რომელშიც ქალს არ აქვს თავისი ადგილი იდენტობის დასაფუძნებლად. სწორედ ამას შენიშნავს ლუსი ირიგარიე და განმარტავს, რომ კაცები შეშლილობისას არ კარგავენ ლაპარაკის უნარს, მაგრამ ქალები მუნჯდებიან. ნაწარმოებში დამუნჯებულ ქალებს ნაკლებად ვხედავთ, მაგრამ იდენტობა გამქრალებს კი მრავლად წავაწყდებით. ამდენად, ირიგარიეს მსჯელობაზე დაყრდნობით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ პიესაში აღწერილი ტანჯვა იდენტობის დაკარგვით განპირობებული შესავალია, რომელსაც დამუნჯება უნდა მოჰყვეს. სწორედ ამიტომ ერთ-ერთ ფრაგმენტულ, ქაოსურ დიალოგში A იტყვის: „ერთ-ერთი არჩევანი სიკვდილია“ და სწორედ ამიტომ A-ს შეუძლია თქვას: „სიკვდილი ჩემი საყვარელია და საცხოვრებლად უნდა გადმოსვლა.“  როდესაც იდენტობის დაკარგვის საფრთხით გამოწვეულ დეპრესიულ მდგომარეობაზე ვსაუბრობთ, ვფიქრობ, მნიშვნელოვანია, გავიხსენოთ, ქეით მილეტის შემჩნევა ლიტერატურული ტექსტებით აღქმასთან მიმართებით. მილეტი ლიტერატურულ ნაწარმოებს აღიქვამს, როგორც კონკრეტული ინდივიდების ფსიქიკურ მოტივაციათა შთაბეჭდილებას, რაც მიუთითებს, რომ მისი  ანალიზი მიემართება ტექსტის ფიგურებისა და სამოქმედო სიტუაციების ანალიზით ავტორთა ფსიქოგრამის შექმნას. ზუსტად ეს მოხდა სარა კეინის შემთხვევაშიც. იმ გაფანტულ, ფრაგმენტულ, არასტანდარტულ დიალოგებში, რომელსაც „წყურვილის“ ავტორი გვთავაზობს, იბადება მისივე ფსიქოგრამა, რაც რეალურად უკვე გამორიცხავს ჩვენ მიერ ნახსენები ბარტის, ავტორის სიკვდილის კონცეფციას, რადგან სარა, ფაქტობრივად, მეხუთე მთხრობელია პიესაში, ან უბრალოდ ოთხივეს შემაერთებელი რგოლი, – ეს უკვე მკითხველის ინტერპრეტაციის საკითხია. 

„წყურვილის“ პერსონაჟები ყველაზე უკეთ პიესის ფინალში ჩანან. ავტორი „სინათლეში ვარდნის“ მხატვრულ გადაწყვეტას იყენებს და მკითხველს ორაზროვან პასაჟს სთავაზობს. ერთი მხრივ, ვარდნა საკუთარი პიროვნული „მესგან“ გათავისუფლების კონცეფციასთან გვაახლოებს, მეორე მხრივ, კი ის სიკვდილს, როგორც თვითგანადგურებას, ისე წარმოგვიჩენს. სწორედ აქ ვლინდება პიესის მცდელობა, იპოვოს ახალი გზა და მის პარალელურად გამოკვეთოს ფორმალური და თემატური ძიებათა მნიშვნელობებიც. 

ნაწილი II 

შესავალში ნახსენებ არგენტინელი მწერლის კლასიფიცირებულ ლიტერატურაში ხვდება სარა კეინის პიესაც. ვინაიდან „წყურვილი“ ძალიან ბევრ ფემინისტური ნარატოლოგიისთვის დამახასიათებელ თეორიას აირეკლავს, ეს საშუალებას გვაძლევს, უფრო ცხადი გავხადოთ კავშირი ბორხესისეულ დაყოფასთან. არგენტინელის კლასიფიკაცია არ ნიშნავს, რომ ყველა ნაწარმოები აუცილებლად ომზე, სიყვარულზე, მოლოდინზე ან ძიებაზეა, უფრო ზუსტი იქნება თუ ვიტყვით, რომ ბორხესი ოთხ სიუჟეტს, როგორც ოთხ ლიტერატურულ მიზანს, ისე წარმოგვიჩენს. 

სარა კეინის პიესა, ფაქტია, ღრმად იკვლევს ადამიანის ტანჯვის, სიყვარულისა და ეგზისტენციალური არსის სირთულეს. ბორხესიანელ მოდელთან ასიმილირებისას კი ცხადი ხდება, რომ კეინის ნაწარმოები ნარატიული სტრუქტურებისა და ახალი შეხედულებების ნაზავია, როგორც დრამატურგიულ და ფემინისტურ, ისე ბორხესიანულ თეორიაში. მართალია, კეინის პიესის მთავარი რეფრენი გაურკვევლობაა, მაგრამ ის მაინც აირეკლავს ოთხივე ისტორიას საკუთარ თავში. 

„ილიადა“: კონფლიქტი ადამიანსა და „მეს“ შორის

ჰომეროსის ილიადა, როგორც ისტორია ალყაშემორტყმულ ქალაქზე, ეძღვნება კონფლიქტსა და ადამიანთა ურთიერთობების რღვევას. შესაძლოა, კეინთან კონფლიქტი არ არის სახელმწიფოებსა და ჯარებს შორის, მაგრამ თითოეულ ინდივიდში წარმოქმნილი ბრძოლა სიმბოლური თვალსაზრისით ესადაგება „ილიადას“ სიუჟეტს. კრეივის გმირები ცდილობენ იარსებონ სურვილებსა და ტანჯვასთან ერთად. ის ქაოსი, რომელიც ჰომეროსმა დახატა, კეინთან პერსონაჟების შინაგან სამყაროშია. ზოგჯერ არის მცდელობა, რომ გაქრეს გაუგებრობა, მაგრამ ეს ყოველივე კონკრეტულ ენერგიას საჭიროებს, რომელიც პატრიარქალურ საზოგადოებაში გამქრალია. შემთხვევითი არაა, რომ კეინმა არცერთ პერსონაჟს არ დაარქვა სახელი, – ამით ის რეალიზმის პრინციპებს მიუბრუნდა და თქვა, რომ ეს არ არის კონკრეტული ინდივიდების ომი გაუცხოებასთან, არამედ პატრიარქალური საზოგადოების წარმოქმნილი ძალადობრივი სიტუაციაა, რომელმაც ქალებს ტანჯვისკენ უბიძგა. 

ტანჯვითაა განპირობებული ემოციური კონფლიქტიც. კეინის პერსონაჟებსა და „ილიადას“ მეომრებს, ამოძრავებთ ვნება, რომელთაგან წინა პლანზე ზოგჯერ სიყვარული გამოდის, ზოგჯერ რაღაცის მიღწევისა და აღმოჩენის დაუოკებელი სურვილი, ზოგჯერ კი თვითგანადგურება. თვითგანადგურებას, გაქრობას ესწრაფვიან კეინის გმირებიც, სწორედ ესაა „სინათლეში ვარდნა“, ამიტომ ამთავრებს კეინი პიესას ამ პასაჟით. 

„ოდისეა“: შინაგანი ემიგრაცია 

ჰომეროსის მეორე შედევრი „ოდისეა“ სახლში დაბრუნებასა და საკუთარი თავის აღმოჩენისკენ სწრაფვას წარმოადგენს. კეინი პერსონაჟებს აწყებინებს ერთგვარ შინაგან ოდისეას, ოღონდ ეს არის ამჯერად არა გეოგრაფიულ წერტილებს შორის მოგზაურობა, არამედ იდენტობისაკენ. მათ უნდა იპოვონ მნიშვნელობა დანაწევრებულ სამყაროში, მათი სწრაფვა ფიზიკური არ არის, ის კოგნიტიურ ასპექტებს ემყარება და ყოფიერებაში ცდილობს პასუხების აღმოჩენას. კეინის გმირებმა იციან, რომ ეს გოდოს მოლოდინია, რომ პასუხებისკენ სწრაფვა უსასრულო, მიუღწევლობისთვის განწირული პროცესია და, თუ ოდისევსი მიაგნებს სახლს, არა პენელოპესთან, არამედ ევმეოსთან, კეინის A,B,C,M დარჩებიან მუდმივ გზაგასაყარზე.  

კეინთან სახლის იდეა მიუწვდომელია, ფრაგმენტული კოგნიტიური უნარებით გამკლავების მცდელობა იდენტობის ძიებასთან ასოცირებულ ომში, პერსონაჟებს სასოწარკვეთაში აგდებს და, მეტაფორულად თუ ვიტყვით, კეტავს იმ სხვენში, რომელშიც როჩესტერმა მეუღლე გამოკეტა. ამდენად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ოდისევსის მიზანი გაცილებით უფრო კონკრეტულია, რადგან ფიზიკური გამოვლინება აქვს, კეინთან ეს ყველაფერი აბსტრაქტული პერსპექტივაა და ამიტომაც არის რთული მისი გამოჭერა. 

არგონავტები: ძიება

არგონავტები საგანძურს ეძებენ, მაგრამ კეინმა განძს შეუცვალა კონდიცია და კონკრეტულიდან აბსტრაქტულში გადაისროლა. აქ განძია ემოციური და ეგზისტენციალური ლტოლვა: კავშირის, ჭეშმარიტებისა და გაგების სურვილი. პარადოქსია, მაგრამ, უნდა ითქვას, რომ რამდენადაც პიროვნულ განმავითარებლად გვევლინება ხოლმე რაღაცის ძიება, პიესაში სწორედ ამან მიიყვანა პერსონაჟები თვითგანადგურებამდე. კეინის გმირები არგონავტებს ჰგვანან, ისინი კოლექტიური ძიების წარმომადგენლები არიან. პიესის ფრაგმენტული სტურუქტურა ასახავს ამ საერთო, მაგრამ მაინც იზოლირებულ მოგზაურობას. ზოგი პერსონაჟისთვის განძი სიყვარულია, ზოგისთვის ცოდნა, ზოგისთვისაც კი განადგურება. საწმისის მისაწვდომ-მიუწვდომლობა აერთიანებს უძველეს გმირებსა და სარა კეინის ოთხ პერსონაჟს, რადგან ორივე შედეგი უეჭველად მტკივნეულია, საერთოდ, ლიტერატურული განძი, თუ შეგვიძლია, მიზანს ასე ვუწოდოთ, უმეტესად მიუღწეველია და ამიტომაც ქმნის ადამიანების ტრაგიკულ ბედს. 

ღმერთის თვითმკვლელობა: ეგზისტენციალური კრიზისი

„ყვითელ შპალერში“ ისტერიით შეპყრობილ გოგოს ჰქონდა მნიშვნელობისა და ფუნქციის დაკარგვის საფრთხე. თითქოს, შარლოტ პერკინს გილმანის მოთხრობა იყო გაფრთხილება და სარა კეინის პიესა კი გვევლინება, როგორც ილუსტრაცია იმისა, რაც დაემართებოდა ხსენებული მოთხრობის პერსონაჟს. ღმერთის თვითმკვლელობა არის ღვთაებრივი ავტორიტეტის მოშლა, მაგრამ, საინტერესოა, რომ გარდა პერსონაჟებისა, ეს ნაწილი უფრო უშუალოდ ავტორს შეეხება. ჰაროლდ ბლუმის, ზემოთ ნახსენები მსჯელობა, ქალის ლიტერატურული წინაპრის უყოლობაზე, აქ კვლავ ცოცხლდება.  ავტორ ქალს უკვე მოკლული ჰყავს წინამორბედი და ამიტომაც ხდება კრეატიული, მაგრამ ზოგჯერ ამას დიდი ეგზისტენციალური კრიზისიც ახლავს. კრეივთან ეს დაემართათ პერსონაჟებს, – მათ ვერ იპოვეს მნიშვნელობა სამყაროში, რადგან დაიჯერეს, რომ ამქვეყნიურობას სძულს ისინი. მათ სჯერათ, რომ ვერანაირი სიყვარული და ვერც სხვა შეგრძნება ვერ შეუვსებთ სიცარიელეს. A-ს სასიყვარულო მონოლოგმა დაგვარწმუნა, რომ ის განსაკუთრებით მიიჩნევს სიყვარულს ერთგვარ სახელმძღვანელო, ცენტრალურ პრინციპად და მისი დაკარგვა ბადებს სწორედ იმედგაცრუებას, – ეს კი კოლაფსია, შეხვედრაა ჭეშმარიტებასთან, რომელიც მძიმე და დამანგრეველია. 

პიესის დაწერის კონტექსტისა და შინაარსის მიმოხილვამ სხვადასხვა ფემინისტური თეორიის პრიზმიდან მოგვცა შესაძლებლობა, მივსულიყავით საერთოდ სხვა ლიტერატურული კულტურის მქონე ავტორთან. ხორხე ლუის ბორხესის კლასიფიცირებულ სიუჟეტებში, როგორც წესი, ერთი ნაწარმოები კონკრეტულ ერთ მოთხრობაში ჯდება ხოლმე, მაგრამ იდენტობის ძიებისკენ მიმართულმა პიესამ თითოეული მათგანი მოიცვა. ეჭვგარეშეა, კეინის ნაწარმოები არის მოლოდინზე, ლტოლვაზე, საკუთარი ადგილისა და სახლის პოვნაზე, ერთგვარი ძიება „განძისა“, რომელშიც მთავარი შედეგი სულაც არაა, ბრიტანელი ავტორი პროცესის ილუსტრირებას ირჩევს მთავარ სამიზნედ და ამიტომაც ხდება მისი პიესა მულტიკულტურული. მულტიკულტურულობის დასტურად კი ნაშრომში მოშველიებულ სრულიად სხვადასხვა ტიპის თეორიებს შეგვიძლია დავეყრდნოთ.