ჰანა არენდტი: რატომ არის ქმედება დღეს აუცილებელი

ავტორი: ანი თენიეშვილი

დღეს ჩვენი დილა სოციალური ქსელების დაუსრულებელი ნაკადით იწყება და საღამოს დაღლილობას ისევ ვირტუალურ სამყაროში ვმალავთ. ეკრანზე თითის ერთი მოძრაობით ვცვლით სურათებს, აზრებსა და ემოციებს. თითქოს ვირჩევთ, რას ვუყურებთ და რას ვკითხულობთ, მაგრამ ამ „არჩევანში“ სულ უფრო ხშირად მეპარება ეჭვი – ნუთუ ჩვენი ინდივიდუალურობა სადღაც ამ ეკრანის მიღმა სამყარომ შთანთქა?

ჩვენ გვგონია, რომ თავისუფლები ვართ, მაგრამ რეალურად ბიუროკრატიული და ალგორითმული მექანიზმების ნაწილი ვხდებით – სისტემებისა, რომლებიც ჩვენს ქცევებს წინასწარ ითვლის, გვთავაზობენ მზა იდენტობებს და ნელ-ნელა გვაჩვევენ არსებობას რეაქციის რეჟიმში. ამ გაუცხოების კრიზისიდან გამოსავალს კი ჯერ კიდევ ნახევარი საუკუნის წინ ეძებდა ერთი საოცარი მოაზროვნე – ჰანა არენდტი.

ჰანა არენდტი არ ყოფილა კაბინეტში გამოკეტილი თეორეტიკოსი. ის იყო ებრაელი ლტოლვილი, რომელიც ნაცისტური გერმანიიდან გაქცევის შემდეგ თითქმის ორი ათწლეული მოქალაქეობის გარეშე ცხოვრობდა – ადამიანი, რომელმაც საკუთარ თავზე გამოცადა, რას ნიშნავს, როცა სამყარო შენს არსებობას ოფიციალურად არ ცნობს.

ის ცხოვრობდა ეპოქაში, სადაც ნიცშეს მიერ ნაწინასწარმეტყველები „ღმერთის სიკვდილი“ რეალობად იქცა: ძველი მორალური საყრდენები ჩამოიშალა, ხოლო კაცობრიობამ ოსვენციმისა და ჰიროსიმას გამოცდილება გადაიტანა. არენდტის მთავარი კითხვა სწორედ აქ იბადება: როგორ დავრჩეთ ადამიანებად იქ, სადაც სისტემა ყველაფერს ფუნქციად აქცევს?

1958 წელს გამოცემულ წიგნში „ადამიანური მდგომარეობა“ (The Human Condition) არენდტმა ადამიანის ცხოვრება Vita Activa-ს – აქტიური არსებობის – ჭრილში გააანალიზა. მისი აზრით, ჩვენი ყოფიერება სამი განსხვავებული, მაგრამ ურთიერთდაკავშირებული შრისგან შედგება – შრომა, შემოქმედება და ქმედება.

შრომა არის ბიოლოგიური გადარჩენის ციკლი. შრომა არაფერს ტოვებს: ვამზადებთ საჭმელს, რომელიც იჭმევა; ვალაგებთ სახლს, რომელიც ისევ ისვრება. ეს არის დაუსრულებელი წრე. დღეს ამ შრის ციფრული ანალოგი ჩვენი უსასრულო სქროლვაა – ინფორმაციის შთანთქმა, რომელიც წამებში ქრება.

შემოქმედება ის სივრცეა, სადაც ადამიანი Homo Faber-ად იქცევა. ის ქმნის მყარ საგნებს – სახლს, წიგნს, ნახატს. შემოქმედება სამყაროს სძენს სტაბილურობას, ქმნის გარემოს, რომელიც ჩვენს სიცოცხლეს აღემატება და გვაძლევს შეგრძნებას, რომ რაღაც მაინც რჩება ჩვენ შემდეგ.

მაგრამ არენდტისთვის ადამიანის არსებობის უმაღლესი ფორმა ქმედებაა.

ქმედება ერთადერთი აქტივობაა, რომელიც უშუალოდ ადამიანებს შორის ხდება, ნივთების შუამავლობის გარეშე. ის არ ემსახურება გადარჩენას და არ ქმნის ობიექტს. ქმედება ნიშნავს ახალი დასაწყისის შესაძლებლობას – უნარს, გააკეთო ის, რაც წინასწარ დაწერილი არ იყო.

არენდტისთვის ქმედების საფუძველი სიკვდილი კი არა, დაბადებაა (natality). ადამიანი იმიტომ მოქმედებს, რომ ერთხელ უკვე დაიწყო – დაიბადა. ყოველი დაბადება სამყაროში რაღაც სრულიად ახლის შემოსვლას ნიშნავს. ქმედება ამ შესაძლებლობის გაგრძელებაა სოციალურ და პოლიტიკურ სივრცეში – იქ, სადაც ადამიანი საკუთარი უნიკალურობით გამოდის სხვების წინაშე.

ქმედება არ არის ქცევა. ქცევა შეიძლება იყოს ჩვევა, ინსტრუქციის შესრულება, გარემოზე რეაგირება. ქმედება კი არასდროს არის ავტომატური. ის ყოველთვის რისკიანია, რადგან გამოჩენას გულისხმობს – საკუთარი თავის გამოტანას საჯარო სივრცეში. ქმედება ვერ ექვემდებარება სრულ კონტროლს და სწორედ ამიტომ არის მყიფე.

არენდტისთვის ქმედება განუყოფელია სიტყვისგან. მოქმედება სიტყვასთან ერთად იძენს მნიშვნელობას. მხოლოდ ქმედება ძალადობაში გადაიზრდება, ხოლო მხოლოდ სიტყვა – ცარიელ რიტორიკად იქცევა. პოლიტიკა სწორედ ამ სივრცეში იბადება: იქ, სადაც ადამიანები ლაპარაკობენ და მოქმედებენ ერთმანეთის წინაშე, როგორც უნიკალური არსებები და არა როგორც ფუნქციები.

ქმედების ეს სიმყიფე არენდტისთვის სისუსტე კი არა, თავისუფლების ფასია. ქმედება ყოველთვის შეიცავს მოულოდნელობის შესაძლებლობას – იმას, რაც სტატისტიკას, გეგმას და პროგნოზს არღვევს. ამიტომაც ეშინია ქმედების ყველა სისტემას, რომელიც წესრიგსა და წინასწარ გათვლილ ლოგიკას ეფუძნება.

არენდტისთვის ტოტალიტარიზმი მხოლოდ პოლიტიკური რეჟიმი არ იყო – ეს იყო აზროვნების ფორმა, რომელიც ადამიანს წინასწარ გამოთვლილ ფუნქციად აქცევს. ნაცისტურ ბიუროკრატიაში ადამიანი იკარგებოდა ფორმებში, სტატისტიკაში, ბრძანებების ჯაჭვში და საბოლოოდ საკუთარ ქმედებაზე პასუხისმგებლობას კარგავდა.

დღეს ეს ლოგიკა ბრუნდება უფრო რბილი, მაგრამ არანაკლებ ეფექტური სახით – ალგორითმის ფორმით. ალგორითმი არ გვაძალებს, ის გვთავაზობს. მაგრამ სწორედ ამ შეთავაზებაში იმალება საფრთხე, ის ცდილობს ჩვენი ქცევების პროგნოზირებადობას, მოულოდნელობის გაუქმებას. სხვა სიტყვებით, ის უპირისპირდება იმას, რასაც არენდტი ქმედებას უწოდებდა.

თუ ტოტალიტარიზმისთვის იდეალური მოქალაქე იყო ის, ვინც აღარ ფიქრობდა, ალგორითმული ეპოქისთვის იდეალური მომხმარებელია ის, ვინც აღარ მოქმედებს – მხოლოდ რეაგირებს.

არენდტის ქმედების იდეამ ძლიერი რეზონანსი პოვა ამერიკელ ხელოვნების კრიტიკოს ჰაროლდ როზენბერგთან. ომისშემდგომ სამყაროში, სადაც ისტორიულმა კატასტროფებმა ძველი ესთეტიკური და მორალური კატეგორიები გაანადგურა, როზენბერგი ამტკიცებდა, რომ ხელოვნება ვეღარ იქნებოდა უბრალოდ ლამაზი, დასრულებული ობიექტი.

როზენბერგისთვის ხელოვნება ქმედების ფორმად იქცა – არა შედეგად, არამედ პროცესად. ისევე როგორც არენდტთან, აქაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება არა იმას, რა იქმნება, არამედ იმას, რა ხდება ამ ქმნის დროს. ტილო აღარ არის სივრცე გამოსახულებისთვის; ის ხდება არენა, სადაც ადამიანი საკუთარ არსებობას ამტკიცებს. ხელოვნება, როგორც ქმედება, უარს ამბობს პროგნოზირებადობაზე და ბაზრის ლოგიკაზე, ზუსტად ისე, როგორც არენდტის ქმედება უპირისპირდება ბიუროკრატიასა და ტოტალიტარულ აზროვნებას.

ამ კონტექსტში ჯექსონ პოლოკის ნახატები როზენბერგისთვის ახალი ხელოვნების ყველაზე მკაფიო გამოხატულება იყო. პოლოკის ტილო აღარ არის ნახატი ტრადიციული გაგებით, ის არ წარმოადგენს სამყაროს და არ ცდილობს რაიმეს გამოსახვას. ტილო იქცევა მოქმედების სივრცედ. მხატვარი მასში შედის, მოძრაობს მის გარშემო, ტოვებს სხეულის კვალს. ასე იბადება Action Painting – ხელოვნება, როგორც მოვლენა.

პოლოკის ნამუშევრები არ არის მხოლოდ ლამაზი ობიექტები, რომლებიც კედელზე უნდა დაკიდო. ისინი ქმედების კვალია – დროის, რისკისა და არსებობის მატარებელი. აქ ხელოვნება აღარ არის პროდუქტი; ის ხდება არსებობის აქტი, რომელიც მნიშვნელობას მხოლოდ სხვებთან მიმართებაში იძენს.

თუ პოლოკთან ქმედება მოძრაობაში და ჟესტში ვლინდება, ბარნეტ ნიუმენთან ის თითქმის საპირისპირო ფორმას იღებს – გაჩერებას. ნიუმენის მონუმენტური ტილოები დღეს ნამდვილ ციფრულ დეტოქსს ჰგავს. ისინი არ გვთავაზობენ სიუჟეტს და არ გვიტოვებენ სწრაფი მოხმარების შესაძლებლობას. ისინი გვაიძულებენ გაჩერებას იმ სამყაროში, რომელიც მუდმივ სიჩქარეს გვაიძულებს.

ნიუმენისთვის ხელოვნება არის სივრცე, სადაც ადამიანი საკუთარ სხეულსა და არსებობას აწყდება. მისი ტილოები ქმნიან სიტუაციას, სადაც მაყურებელი თავად ხდება მოვლენის ნაწილი. ეს არის ქმედება, რომელიც არ გამოიხატება ჟესტში, არამედ  ყოფნაში, მდგომარეობაში. ამით ნიუმენი პასუხობს იმავე პრობლემას, რაც არენდტს აწუხებდა – როგორ დავრჩეთ ადამიანებად სამყაროში, რომელიც ყველაფერს ფუნქციად აქცევს.

ჰანა არენდტი საკუთარ თავს ხშირად ხედავდა „პარაიას“ ფიგურაში – გარიყულში, რომელიც არცერთ სამყაროს ბოლომდე არ ეკუთვნის. როგორც ებრაელი ნაცისტურ ევროპაში, როგორც ლტოლვილი უცხო ქვეყნებში, როგორც ქალი კაცების მიერ დომინირებულ ინტელექტუალურ სივრცეში, ის მუდამ საზღვარზე იდგა.

მაგრამ არენდტისთვის ეს გარიყულობა მხოლოდ ტრავმა არ იყო. პარაია მისთვის ხედვის პოზიციაა. ვინც ბოლომდე ვერ ერგება სისტემას, ის ინარჩუნებს მოქმედების უნარს. ვინც არ „ჯდება“, ის ვერ იქცევა სისტემის ავტომატურ გაგრძელებად.

ალგორითმების ეპოქაში, სადაც ჩვენი იდენტობები მონაცემებად და კატეგორიებად იშლება, პარაიას ფიგურა განსაკუთრებით აქტუალური ხდება. უხერხული ადამიანი – ის, ვინც არ ემთხვევა პროგნოზს, ხდება ქმედების უკანასკნელი მატარებელი.

არენდტი სკეპტიკურად უყურებდა კოლექტიურ იდენტობებს. ერთ წერილში ის პირდაპირ წერს, რომ არასდროს „უყვარდა“ არცერთი ხალხი, ერი ან კლასი, მას უყვარდა მხოლოდ კონკრეტული ადამიანები. ეს პოზიცია პლურალიზმის საფუძველია. ქმედება ყოველთვის სხვებთან ერთად ხდება, განსხვავებულებთან. ერთნაირობა პოლიტიკის დასასრულია; განსხვავება – მისი დასაწყისი.

ალგორითმული კულტურა კი სწორედ განსხვავებების გაქრობას ცდილობს. ის გვასწავლის, რა მოგვწონდეს, რას ვუპასუხოთ, როგორ მოვიქცეთ. ქმედება კი ყოველთვის არღვევს ამ ლოგიკას.

არენდტისთვის ქმედება არ არის გმირული ჟესტი ან გრანდიოზული 

რევოლუცია. ის შეიძლება იყოს სიტყვა, რომელიც არ ჯდება სიტუაციაში; უარი, რომელიც არ არის მოსახერხებელი; ფიქრი, რომელიც არ არის პოპულარული.

თუ ადამიანი შეწყვეტს ქმედებას, ის იქცევა სისტემის ნაწილად – ბიუროკრატიის, იდეოლოგიის ან დღეს უკვე ალგორითმის. როცა ჩვენი ცხოვრება მხოლოდ რეაქციების ჯაჭვია – მოწონება, კომენტარი, გაზიარება – ჩვენ ვბრუნდებით შრომის წრეში, სადაც არაფერი რჩება.

ნამდვილი ქმედება იწყება იქ, სადაც ვბედავთ ვიყოთ მოუხერხებლები. იქ, სადაც ვიწყებთ ახალს – თუნდაც მცირეს.

საბოლოოდ, ჰანა არენდტის მემკვიდრეობა არცერთ თეორიაში არ იკეტება. ის არის მუდმივი შეხსენება, რომ ადამიანს ჯერ კიდევ შეუძლია დაიწყოს. და სწორედ ეს უნარი – ქმედება – რჩება ჩვენს ერთადერთ რეალურ თავისუფლებად სამყაროში, რომელიც მუდმივად ცდილობს ჩვენივე  გამოთვლას.