წერილი ჩემს ძვირფას პატიმრებს – სად იწყება სამშობლო?
სად იწყება სამშობლო? იქნებ იქ, სადაც ერთი ადამიანის ხმაც კი საკმარისია. სადაც ეს ხმა ანგრევს ბეტონის კედლებს, რკინის გისოსებს, ჯებირებს – იმ ყველაფერს, რასაც კანონის სახელით უკანონობა ჰქვია, სიმართლის სახელით – უსამართლობა. რუკაზე გავლებული სადემარკაციო ხაზებით კი არა, იწყება ჩვენი მეხსიერებით – იმ უხილავი ძაფით, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებს წარსულს, აწმყოს და მომავალს. იმ წამიდან, როცა ადამიანი ხვდება: ზოგჯერ დათმობა შეუძლებელია, რადგან პირში წყლის ჩაგუბებასთან ერთად საკუთარ თავს კარგავ.
შეიძლება ვიფიქროთ, რომ დროა მძიმე და უსამართლო. შეიძლება ყოველდღიურობამ გააბაცოს ფერები და ერთმანეთი, მაგრამ სწორედ ასეთ მომენტებში იწერება ის უხილავი ისტორია, რომელსაც შემდგომ თაობები სახელებს არქმევენ ხოლმე და სახელმძღვანელოებში ვკითხულობთ. ზუსტად ასეთ დროს ირკვევა, რა არის დროებითი და რა არსებითი. ძალაუფლება, რომელიც შიშზე დგას, ყოველთვის მოკლევადიანია. ღირსება კი გაცილებით დიდხანს ცოცხლობს, ვიდრე ნებისმიერი რეჟიმი. რეჟიმები? რამდენიც გინდა იმდენი მოუნელებია ამ ჩვენს ხორბლისმარცვლისოდენა ქვეყანას. ღალატი? ეგეც. და ყოველ ჯერზე, ყოველი დაცემისას, ყოველი მიწასთან გასწორებისას, ვიღაც მაინც გამართავდა ხოლმე ხერხემალს, მაღლა ასწევდა ჭრილობებით სავსე სახეს და ფეხზე წამოდგებოდა. ეს ერთი ადამიანი იყო იმ წუთში ქვეყანა – ყველასგან მიტოვებული, ხან დამცირებული, დამარცხებული, მაგრამ მაინც იმედიანი.
ამიტომ სამშობლო არ არის აბსტრაქტული ცნება. ის კონკრეტული ადამიანებისგან შედგება. მათგან, ვინც არჩევანს სწორედ მაშინ აკეთებს, როცა ეს არჩევანი ძვირად ფასობს. როცა სასწორზე დევს, ერთი მხრივ, კეთილდღეობა, ამ კეთილდღეობის საპირწონედ სიჩუმე, ამ სიჩუმის საპირწონედ – ღალატი, და ის ირჩევს მეორე მხარეს – დგება იქ, სადაც იცის, შეიძლება პასუხები არ არსებობდეს – მხოლოდ კითხვები და დაუსრულებელი წინადადებები. იქნებ დაამცირონ კიდეც, გისოსებში გამოკეტონ, მაგრამ ისტორია ყოველთვის სწორედ აქედან იწყება – კითხვებიდან, რომლებზეც ადამიანი თავისი ცხოვრებით სცემს პასუხს.
თქვენ ხართ დღეს სამშობლო. თქვენი ღირსებაა ამ ქვეყნის დროშა. თქვენი ყოფნა დღეს არის შეხსენება, რომ საზოგადოება მხოლოდ ინსტიტუციებით არ იმართება, რომ ისტორია მხოლოდ მშრალი თარიღები არ არის, მას თქვენნაირი ადამიანები წერენ სინდისით და იმ უხილავი ძაფებით, რომლებიც ერთმანეთთან გვაკავშირებს, მაშინაც კი, როცა ერთმანეთის დანახვა არ შეგვიძლია. თქვენ, რომლებმაც იცით, თავისუფლების განცდა არ გადადის მემკვიდრეობით, ის ყოველ ჯერზე თავიდან უნდა მოიპოვო.
ამ სიტყვებს იძულებითი ემიგრაციიდან ვწერ. ვწერ ცრემლით და უსაშველო ტკივილით, გულის კედლებს რომ ანგრევს. ვწერ იქიდან, სადაც ადამიანი თითქოს უსაფრთხოდაა, მაგრამ ვერასდროს – მშვიდად. სადაც ცხოვრობ ორმაგი დროით: ერთში – დღევანდელი ყოფაა, მეორეში – ის ადგილი, სადაც ახლა შენი ხალხი დგას, და შენ არ კი არა – ვერ დგახარ მათ გვერდით. სადაც ჩემი მეგობრები – გისოსებს მიღმა და გისოსებს აქეთ – ახლა ჩემ მაგივრადაც იბრძვით. თქვენი სიმტკიციდან ახლა ჩემი ნაბიჯების ხმაც ისმის.
ემიგრაციაში ყოფნა უცნაური გამოცდილებაა. თითქოს მუდმივად ფანჯარასთან დგახარ: ხედავ სხვა ქვეყნების ქუჩებს, სხვა ადამიანების მშვიდ ყოველდღიურობას და ამ სიმშვიდის ფონზე განსაკუთრებით გრძნობ, რამდენად ძვირად ფასობს ის, რაც ასე გაკლია. შენი ქვეყანა. თუ იმ ქვეყანაში ხარ, რომელმაც თავადაც გამოიარა დიდი დიქტატურა, შიდა ნგრევები და მაინც მოახერხა, რომ სახელმწიფო ადამიანზე აეშენებინა, ეს განცდა ასმაგად დამანგრეველია. ამ დროს განსაკუთრებით მკაფიო ხდება, რომ თავისუფლება გროვდება ადამიანების გადაწყვეტილებებში, ყოველდღიურ წინააღმდეგობებში, უარის თქმაში, რომელიც გარედან შეიძლება უმნიშვნელო ჩანდეს, მაგრამ ეტაპობრივად ცვლის დროის მდინარებას.
ხშირად ვფიქრობ დიქტატორებზე, რომლებმაც უკვდავება მოიგონეს და ღმერთობა დაიჯერეს. გუშინ ჩაუშესკუს მუზეუმში ვიყავი. საზარელი სანახავი იყო უზარმაზარი სასახლე უამრავი ოთახით და 5-ტონიანი ჭაღით, მოოქრული უნიტაზებით და სადალაქოთი. ეს მაშინ, როცა რუმინელებს სახლში მხოლოდ ერთი ნათურის ანთება შეეძლოთ, სასახლე კი იმდენ ელექტროენერგიას მოიხმარდა, ერთ 20 000 მაცხოვრებლიან ქალაქს ეყოფოდა.
დღეს ეს სახლი დაცარიელებული ძალაუფლების მონუმენტია. მხოლოდ ნივთები შემორჩა: ოქრო, ავეჯი, კედლები, და აბსოლუტური სიჩუმე, რომელსაც მარცხის სურნელი აქვს. სიმდიდრე იქცა რეკვიზიტად. ძალაუფლება – ექსპონატად. „ანტიქრისტე მოკლეს,” – აუწყა რუმინული ტელევიზიის დიქტორმა მოსახლეობას 1989 წლის 25 დეკემბერს, როცა შობა დღეს დახვრიტეს მეოცე საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე სისხლიანი დიქტატორი. ასე მთავრდება დიქტატურა. ყოველთვის.
ჩვენ რუსეთის იმპერიის ჩრდილში იმდენ ხანს ვიცხოვრეთ, ხალხის ნაწილს დაავიწყდა, როგორი იყო საკუთარი ხმით ლაპარაკი. იმპერია, რომლისთვისაც განსხვავებული ადამიანი მტერი იყო, თავისუფალი – მიუღებელი. ამიტომაც არის მისი პოლიტიკა მუდმივად აგრესიული, ენა – ზიზღით გაჟღენთილი, მისი მეთოდები ძალმომრეობითი. ამ რეჟიმმა შექმნა ხელოვნური ადამიანი, რომელსაც ჩაუნერგა, რომ მხოლოდ შიშით უნდა იცხოვროს, შიშით და მორჩილებით. მიუხედავად რეპრესიებისა და სისხლისა, გადასახლებებისა და დახვრეტებისა, ხალხის ნაწილმა დაიჯერა, რომ ხვალინდელი დღის შიში სამშობლოზე უპირატესია. სწორედ ამიტომ ჩნდებიან დიქტატორები, სწორედ ამით სარგებლობს რეჟიმი ჩვენთანაც. ჰო, დიქტატორები ფიქრობენ, რომ დრო მათ მხარესაა. რომ კედლები, ჯარი და შიში სამუდამოდ დაიცავს. მაგრამ ბოლოს ყოველთვის რჩება დაკარგული ძალაუფლება; მფლობელის გარეშე დარჩენილი სახლები; შინაარსდაკარგული სახელები.
თქვენს სახეებს ვხედავ… ვფიქრობ თქვენს ოჯახებზე, შვილებზე, მეგობრებზე – იმ ადამიანებზე, ვინც ახლა დღეებს ითვლის და ღამეებს ფიქრებში ატარებს. ვფიქრობ, რას გეტყოდით… ალბათ უბრალოდ ვიტყოდი, რომ მადლიერი ვარ იმისთვის, რომ თქვენი არჩევანით სხვებსაც გვაძლევთ ძალას, საკუთარი თავი არ დავკარგოთ.
თქვენ იბრძვით ჩემ მაგივრადაც.
მადლობა ამისთვის!
და ისევ ვუბრუნდები კითხვას:
სად იწყება სამშობლო?
იქ, სადაც ერთი ადამიანის ხმაც კი საკმარისია.
იქ, სადაც თქვენ დგახართ.
და ვიდრე ერთი ადამიანის ხმას შეუძლია კედლების განგრევა,
სამშობლო ცოცხალია.
მიყვარხართ.
კატო ჯავახიშვილი
2026 წელი. რუმინეთი, ბუქარესტი.